Операция «Багратион»

Аперацыя «Баграціён» — імклівае наступленне на захад

Зусім хутка беларускі народ адзначыць 75-годдзе вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Гэту падзею набліжалі салдаты Чырвонай Арміі і партызаны, многія з іх не дажылі да вызвалення, загінулі ў баях з ворагам за свабоду Радзімы. Пра тое, як ішлі баі за Беларусь, што папярэднічала доўгачаканаму дню вызвалення, наша размова з загадчыкам аддзела ваеннай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі НАН доктарам гістарычных навук, прафесарам Аляксеем Літвіным.

Як знеслі «балкон»

— Паважаны Аляксей Міхайлавіч! Да чэрвеня 1944 г. фронт стаяў па лініі Віцебск—Орша—Магілёў—Жлобін, утварыўшы велізарны выступ-клін, звернуты ўглыб СССР, так званы Беларускі балкон. «Ссекчы» яго ўдалося падчас беларускай наступальнай аперацыі «Баграціён» — адной з найбуйнейшых ваенных аперацый за ўсю гісторыю чалавецтва. Яна была праведзена бліскуча — шмат фашысцкіх войскаў трапіла ў Бабруйскі і Мінскі катлы, фактычна перастала існаваць група армій «Цэнтр».

Якую дапамогу наступаючай Чырвонай Арміі аказалі партызаны Беларусі? Што можна сказаць пра іх колькасць і пра спробы акупантаў разграміць партызан напярэдадні летняй кампаніі на фронце?

— Неабходна адзначыць: пад уздзеяннем перамог Чырвонай Арміі на франтах, арганізатарскай працы падпольных партыйных арганізацый, поспехаў у баях партызанскіх фарміраванняў з дня на дзень раслі сілы партызан. Так, за студзень — сакавік 1944 г. колькасць партызан павялічылася на 24,5 тыс. чалавек, а да лета — больш чым на 65 тыс. чалавек. З лістапада 1943 па красавік 1944 г. з рэгулярнымі часцямі злучылася 35 партызанскіх брыгад і 15 асобных атрадаў Віцебскай, Магілёўскай, Гомельскай і Палескай абласцей — больш як 50 тыс. чалавек, многія з якіх уліліся ў дзеючую армію. Каб забяспечыць свае тылы, гітлераўскае камандаванне кідала супраць народных мсціўцаў як ахоўныя, так і рэгулярныя воінскія часці. Зімой—вясной 1944-га сілы вермахта, накіраваныя на барацьбу з партызанамі, з улікам спецыяльных часцей дасягалі 18 дывізій. Калі ў студзені ў баявых дзеяннях супраць партызан прымалі ўдзел 30 тыс., то ў маі — да 100 тыс. салдат і афіцэраў праціўніка.

imgПартызанскі парад у Мінску

Партызаны супрацьпаставілі тактыку нечаканых сумесных налётаў сіламі некалькіх атрадаў і брыгад, размешчаных у розных раёнах, шырока выкарыстоўвалі дыверсійныя метады. У студзені на чыгунцы партызаны правялі 677 баявых аперацый, лютым — 690, сакавіку — 708, красавіку — 914, маі — 488, чэрвені — 230 (без дадзеных трэцяга этапу «рэйкавай вайны»).

Узаемадзеянне з фронтам — цеснае

— Якую ролю ў аперацыі «Баграціён» адыгралі беларускія партызаны?

— Ужо ў самой задумцы «Баграціёна», акрамя магутных наступальных удараў чатырох франтоў — 1-га Прыбалтыйскага, 3-га, 2-га і 1-га Беларускіх, Стаўкай Вярхоўнага Галоўнакамандавання быў прадугледжаны актыўны ўдзел у аперацыі беларускіх партызан.

З пачаткам аперацыі «Багра­ціён» гэтыя задачы канкрэтызаваліся партызанскім злучэнням, брыгадам і атрадам. Шыфратэлеграмамі ўда­кладняліся і дэталізаваліся іх баявыя задачы, даваліся парады для паспяховага выканання. У Нацыянальным архіве захоўваецца ўнікальны комплекс шыфратэлеграм, які дае магчымасць практычна па гадзінах аднавіць ход пастаноўкі задач і іх аператыўнага выканання.

img

Адзначым, што ў непасрэдным тыле групы армій «Цэнтр» знаходзілася 150 партызанскіх брыгад і 49 асобна дзеючых атрадаў, якія налічвалі больш за 143 тысячы партызан. Яны мелі багаты баявы вопыт, дакладнае ваенна-палітычнае кіраўніцтва і былі звязаны двухбаковай радыёсувяззю з цэнтральнымі кіруючымі органамі — ЦК КП(б)Б і БШПР. Звыш 250 тысяч чалавек лічылася ў складзе партызанскіх рэзерваў.

Гэта была магутная сіла. Дастаткова сказаць, што 16 партызанскіх брыгад утрымлівалі Полацка-Лепельскую партызанскую зону плошчай 3242 кв. км. Гэта больш па тэрыторыі, чым дзяржава Люксембург. Усяго ж партызаны кантралявалі ў 1944-м амаль 60 працэнтаў тэрыторыі Беларусі!

У сувязі з гэтым асабліва важнае значэнне набываў час пачатку іх агульнага выступу ў тыле групы армій «Цэнтр». Масавы рэйкавы ўдар па камунікацыях праціўніка вырашана было правесці ў ноч з 19 на 20 чэрвеня. Указанне аб гэтым было дадзена 8 чэрвеня.

«У выніку адначасовага ўдару партызан па чыгуначных лініях у ноч на 20 чэрвеня 1944 года, які варта разглядаць як падрыхтоўку да рускага наступу, — пісаў у справаздачы гаспадарчы кіраўнік пры галоўным камандаванні групы армій „Цэнтр“ Нідэрфюр, — узнікалі сур’ёзныя перашкоды ў чыгуначным руху... наступствы буйной партызанскай акцыі 20 чэрвеня велізарныя: асноўныя чыгуначныя камунікацыі, нягледзячы на неадкладна прынятыя меры і аднаўленчыя работы, былі паралізаваныя».

imgКарта аперацыі «Баграціён»

У тую ноч партызаны падарвалі звыш 40 тысяч рэек. Гэтай аперацыяй быў пакладзены пачатак трэцяму, заключнаму этапу «рэйкавай вайны». Удар быў настолькі магутным і зладжаным, што ў выніку яго многія чыгуначныя магістралі былі паралізаваныя да канца аперацыі «Баграціён».

Наступленне Чырвонай Арміі і дзеянні партызан зліліся ў адзін разбуральны кулак, які паўсюдна неміласэрна граміў ворага.

Беларускія партызаны захапілі, ачысцілі ад непрыяцеля і ўтрымлівалі да прыходу Чырвонай Арміі многія райцэнтры і чыгуначныя станцыі. Так, Капыль, Узда, Старобін, Чырвоная Слабада, Астравец, Карэлічы, Ружаны, Свір, Відзы і іншыя населеныя пункты былі вызвалены партызанамі яшчэ да прыходу савецкіх войскаў.

Пры злучэнні з часцямі Чырвонай Арміі яны вылучалі вопытных праваднікоў, якія добра ведалі мясцовасць, дапамагалі будаваць масты і пераправы, пракладваць гаці.

Актыўны ўдзел партызанскія фарміраван­ні прынялі ў сумесным з Чырвонай Ар­міяй вызваленні Брэста, Барысава, Ві­лей­кі, Івацэвічаў, Докшыц, Клічава, Капаткевічаў, Лагойска, Ліды, Мінска, Маладзечна, Нясвіжа, Асіповічаў, Пінска, Слуцка, Смаргоні, Смілавічаў, Стоўбцаў, Чэрвеня і шэрагу іншых гарадоў.

Найважнейшае значэнне для наступаючых войскаў меў захоп партызанамі і ўтрыманне перапраў на рэках, а таксама дапамога партызан і насельніцтва ва ўзвядзенні перапраў і гацей у цяжкапраходных месцах. Архіўныя дакументы сведчаць — такіх «трас» для Чырвонай Арміі было зроблена шмат.

Захапіўшы дзеючыя пераправы і аднавіўшы разбураныя, партызаны аказалі вялікую дапамогу войскам у фарсіраванні Віліі, Пцічы, Бярэзіны, Случы, Друці, Арэсы, Шчары, Нёмана і іншых больш мелкіх рэчак. Дастаткова сказаць, што толькі партызанамі Вілейскай вобласці было пабудавана для савецкіх часцей 312 мастоў і 15 перапраў. Таксама захоплівалі чыгуначныя і шасэйныя масты і ўтрымлівалі іх да падыходу савецкіх войскаў.

Вялікую дапамогу Чырвонай Арміі аказалі партызаны Беларусі пры ліквідацыі Мінскага катла — 105-тысячнай групоўкі праціўніка, акружанай на паўднёвым усходзе ад горада. Некалькі дзён упартыя баі з ворагам вялі разам з рэгулярнымі войскамі партызанскія брыгады «Буравеснік», «Смерць фашызму», імя Шчорса, 1-я, 2-я мінскія, «Беларусь», «За Савецкую Беларусь» і іншыя фарміраванні народных мсціўцаў.

Па ўказанні ЦК КП(б)Б і БШПР было прынята рашэнне прыпыніць расфар­міраванне партызанскіх злучэнняў і ўсе сілы сабраць у Мінску і яго ваколіцах. У наступныя два дні каля 30 брыгад было сцягнута ў наваколлі Мінска. Да 11 ліпеня ліквідацыя акружанай групоўкі ворага была скончана. Больш за 105 тысяч салдат і афіцэраў страціла група армій «Цэнтр» у катле.

У парадным страі

У выніку паспяховага правядзення аперацыі «Баграціён» праціўніка спасцігла велізарная катастрофа. Разгрому падвергліся 67 дывізій і 3 брыгады, з іх 17 дывізій і ўсе брыгады (раўнацэнныя сілы знаходзіліся ў той час у Францыі, Бельгіі і Галандыі) былі цалкам знішчаныя. Толькі страты, нанесеныя праціўніку партызанамі Беларусі, склалі больш за 15 тыс. забітымі і звыш 17 тыс. палоннымі.

imgТакім быў вызвалены Мінск

16 ліпеня 1944 г. вызваленая сталіца Беларусі прымала парад партызанскіх злучэнняў. Раніцай на былым іпадроме і прылеглых да яго вуліцах стаялі — пры поўным узбраенні — 30 партызанскіх брыгад і 2 самастойныя атрады. На мітынг сабралася каля 50 тысяч мінчан. Гэта было амаль усё насельніцтва горада-героя — з 250 тысяч, якія налічваліся да вайны. У руках — букеты палявых кветак, на вачах — слёзы радасці. Народ, змучаны цяжкімі гадамі акупацыі, радаваўся. Пасля мітынгу адбыўся партызанскі парад. Пад гукі духавога аркестра стройнымі калонамі ішлі бясстрашныя лясныя байцы.

Гістарычная заслуга партызан Беларусі і ў тым, што яны выратавалі сотні тысяч грамадзян ад знішчэння гітлераўцамі і фашысцкай катаргі.

Пры злучэнні войскаў Чырвонай Арміі і партызан у шэрагі арміі ўлілося звыш 180 тысяч народных мсціўцаў. Партызаны Беларусі, ужо як радавыя і афіцэры Чырвонай Арміі, удзельнічалі ў вызваленні Беларусі, Прыбалтыкі, Польшчы, змагаліся ў баях на тэрыторыі Германіі, Чэхіі, Венгрыі і іншых краін. Многія з іх здзейснілі выдатныя подзвігі, якія навечна ўпісалі іх імёны ў памяць народа.

Авторы: Шестокович Людвика и Михаил Вальковский

Другие статьи
07.07.2021
Они сражались за Родину
История партизанской семьи Зеневич непрерывной нитью вплелась в историю, трагедии и победы нашей страны. Страны, сломавшей хребет ...
05.07.2021
Побег из Тростенца
Изучили воспоминания руководителя разведчиков спецгруппы «Артур» партизанской бригады имени Калинина Минской области Георгия Бегуна
02.07.2021
Крест на личном деле Парсаданова
Судьба приговоренного к смерти бобруйского подпольщика, который вырвался из лап гестапо и провел не одну диверсию, может стать ...
01/00